ZAMONAVIY KOGNITIV TILSHUNOSLIKDA MADANIY KONSEPTLARNI O‘RGANISH

  • Published
     May 7, 2026
  • Page
     44-45

Authors

Gulhayo Nabiyeva
O‘zDJTU o‘qituvchisi

Abstract

Mazkur maqolada zamonaviy kognitiv lingvistika doirasida madaniy konseptlarni o‘rganish masalalari tahlil qilinadi. Unda “konsept” tushunchasining mohiyati, uning inson tafakkuri va til bilan bog‘liqligi, shuningdek, madaniy konseptlarning milliy-madaniy xususiyatlari yoritib beriladi. Kognitiv lingvistikaning asosiy metodlari - metafora, freym va skript modellari orqali konseptlarning strukturaviy va semantik xususiyatlari ochib beriladi. Shuningdek, turli tillar misolida konseptlarning qiyosiy tahlili ularning universallik va milliylik jihatlarini aniqlash imkonini berishi asoslab beriladi. Tadqiqot natijalari lingvokulturologiya va madaniyatlararo kommunikatsiya sohalarida muhim ahamiyat kasb etadi. Kalit so‘zlar: kognitiv lingvistika, konsept, madaniy konsept, lingvokulturologiya, metafora, freym, skript, tafakkur, til, madaniyat Kirish. So‘nggi yillarda tilshunoslikda yuz berayotgan o‘zgarishlar natijasida tilni faqat kommunikativ vosita sifatida emas, balki inson tafakkuri va madaniy tajribasining aks ettiruvchisi sifatida o‘rganishga katta e’tibor qaratilmoqda. Shu jihatdan kognitiv lingvistika alohida ahamiyat kasb etadi. Ushbu yo‘nalish til birliklarini inson ongidagi bilimlar tizimi bilan uzviy bog‘liq holda tahlil qiladi. Kognitiv lingvistikaning markaziy tushunchalaridan biri bu konseptdir. Konsept inson ongida shakllangan bilim, tajriba va tasavvurlar majmuasini ifodalaydi. Ayniqsa, madaniy konseptlar muayyan xalqning qadriyatlari, urf-odatlari, tarixiy rivojlanishi va dunyoqarashini aks ettirishi bilan ajralib turadi. Tilshunoslik, madaniyatshunoslik va falsafa o‘zaro ta’sirining yangi jihatlaridan biri til, madaniyat va tafakkurning o‘zaro aloqadorlik usullari, xususiyatlari hamda qonuniyatlarini anglashda zarur bo‘g‘in hisoblangan “konsept” va “konseptosfera” kabi tushunchalarning paydo bo‘lishi va qo‘llanilishidir. Voqelikni madaniyatshunoslik nuqtayi nazaridan modellashtirish birligi konsept sanaladi. Hozirga qadar bu tushunchaning yagona ta’rifi m

References

  1. dan (70-yillar o‘rtalari) o‘zlashtirgan, o‘shanda Shenk, Cheyf, Rassel, Karnap, Patnem asarlaridagi ushbu atamani adekvat tarjima qilish muammosi yuzaga kelgan edi. O‘sha vaqtda inglizcha “concept” so‘zini “ponyatiye” (tushuncha) deb tarjima qilish taklif etilgan, natijada bugungi kunda ko‘plab tilshunoslar “konsept” va “tushuncha” terminlarini bir-biridan farqlamaydi. Biroq Yu.S. Stepanov bu terminlarni farqlashni taklif qiladi: u “tushuncha”ni mantiq va falsafaga, “konsept”ni esa mantiqning bir tarmog‘i (matematik mantiq), so‘nggi paytlarda esa madaniyatshunoslikka ham oid deb hisoblaydi. S.A. Askoldov konseptning quyidagi ta’rifini taklif qilgan: “Konsept – tafakkur jarayonida bir turdagi predmetlarning noaniq majmuini biz uchun almashtiradigan aqliy hosiladir... Konseptni har doim ham real predmetlarning o‘rinbosari deb o‘ylamaslik kerak. U predmetning ayrim jihatlari yoki real harakatlarning o‘rnini bosishi mumkin. “Kognitiv terminlarning qisqacha lug‘ati”da konseptga quyidagi tavsif beriladi: “Konsept - ongimizdagi mental yoki psixik resurslar birliklarini va inson bilimi hamda tajribasini aks ettiruvchi axborot tizimini tushuntirishga xizmat qiluvchi termin; xotira, mental leksikon, konseptual tizim va miya tilining (lingua mentalis), ya’ni inson psixikasida aks etgan butun dunyo manzarasining operativ mazmuniy birligidir”. Konsept – bu inson ongida shakllangan va til orqali ifodalanadigan murakkab mental birlikdir. U nafaqat lug‘aviy ma’noni, balki emotsional, baholovchi va madaniy komponentlarni 44 ham o‘z ichiga oladi. Konseptlar orqali inson atrof-muhitni idrok etadi va uni kategoriyalarga ajratadi. Zamonaviy kognitiv lingvistika konseptlarni o‘rganishda ularning strukturasi va mazmuniga alohida e’tibor qaratadi. Konsept tarkibiga yadroviy (asosiy) va periferik (qo‘shimcha) belgilar kiradi. Bu esa konseptlarning ko‘p qatlamli va dinamik tabiatini ko‘rsatadi. Madaniy konseptlar milliy madaniyat bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ular xalqning tarixiy xotirasi, urf - odatlari va mentalitetini o‘zida mujassamlashtiradi. Masalan, “mehmondo‘stlik”, “or-nomus”, “erkinlik” kabi tushunchalar turli xalqlarda turlicha mazmun kasb etadi. Madaniy konseptlarning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat: milliylik va madaniy o‘ziga xoslikni aks ettirishi; emotsional va baholovchi komponentlarga ega bo‘lishi; til birliklari orqali ifodalanishi; tarixiy va ijtimoiy omillar ta’sirida shakllanishi. Kognitiv modellar orqali konseptlarni tahlil qilish. Kognitiv lingvistika konseptlarni o‘rganishda bir qator modellarni qo‘llaydi: Metafora – abstrakt tushunchalarni konkret obrazlar orqali ifodalash vositasi. Masalan, “vaqt - pul” metaforasi. Freym - muayyan vaziyat yoki hodisa haqidagi bilimlar tizimi. Skript - voqealar ketma-ketligini ifodalovchi kognitiv model. Ushbu modellar konseptlarning ichki tuzilishini va ularning til orqali ifodalanish mexanizmlarini aniqlashga yordam beradi. Qiyosiy tahlil va uning ahamiyati. Turli tillardagi madaniy konseptlarni qiyosiy o‘rganish orqali ularning umumiy va farqli jihatlarini aniqlash mumkin. Bu jarayon universallik va milliylik o‘rtasidagi nisbatni aniqlashga xizmat qiladi. Masalan, “uy” konsepti ingliz tilida ko‘proq shaxsiy hudud va mustaqillik bilan bog‘liq bo‘lsa, o‘zbek tilida u oilaviy qadriyatlar va mehr-muhabbat timsoli sifatida talqin etiladi. Bunday tahlillar madaniyatlararo kommunikatsiyani rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Xulosa. Zamonaviy kognitiv lingvistika doirasida madaniy konseptlarni o‘rganish til va tafakkur o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni yoritishda muhim ahamiyat kasb etadi. Konseptlar insonning bilimlar tizimini, dunyoqarashini va madaniy qadriyatlarini aks ettiruvchi asosiy birlik sifatida namoyon bo‘ladi. Madaniy konseptlarni tahlil qilish orqali milliy mentalitet, tarixiy tajriba va ijtimoiy omillarni chuqurroq anglash mumkin. Bu esa lingvokulturologiya, tarjimashunoslik va madaniyatlararo kommunikatsiya sohalarida yangi ilmiy yondashuvlarni shakllantirishga xizmat qiladi. Adabiyotlar ro‘yxati:
  2. George Lakoff., Mark Johnson. Metaphors We Live By. – Chicago: University of Chicago Press, 1980.
  3. Ronald Langacker. Foundations of Cognitive Grammar. – Stanford: Stanford University Press, 1987.
  4. Rahmanovich, A. O. (2023). METHODS AND PROBLEMS OF TRANSLATING ENGLISH NEWSPAPER TEXTS INTO UZBEK Finland International Scientific Journal of Education, Social Science & Humanities.
  5. Yuri Stepanov. Konstanty: Slovar russkoy kultury. – Moskva, 1997.
  6. Usmonova, S. (2025). Problems of Revealing the Linguistic and Creative Identity of The Author’s ‘Self’In Newspaper Discourse. Foreign Languages in Uzbekistan, 81-
  7. ISKANDAROVA, D. CONCEPTUAL ANALYSIS OF THE CONCEPT “BEAUTY”. ЭКОНОМИКА, 103-109. 45
How to Cite
ZAMONAVIY KOGNITIV TILSHUNOSLIKDA MADANIY KONSEPTLARNI O‘RGANISH. (2026). Spectrum of Development, 2(4), 44-45. https://spectrumofdevelopment.com/index.php/sod/article/view/1624
Endnote/Zotero/Mendeley (RIS) BibTeX
License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License (CC BY 4.0). You are free to share and adapt this work for any purpose, including commercially, provided you give appropriate credit to the original author(s) and source, provide a link to the license, and indicate if changes were made.

License: creativecommons.org

How to Cite

ZAMONAVIY KOGNITIV TILSHUNOSLIKDA MADANIY KONSEPTLARNI O‘RGANISH. (2026). Spectrum of Development, 2(4), 44-45. https://spectrumofdevelopment.com/index.php/sod/article/view/1624

Issue Cover

Issue

Vol. 2 No. 4 (2026): Raqamli davrda til, tafakkur va madaniyat: sun’iy intellekt va gumanitar fanlar integratsiyasi

Statistics

Abstract Views
: 40 times

Section

Articles